15.10 | g. 18:00 | Pokaz zaginionego filmu Europa Themersonów

25.09.2021

Program wydarzenia:

godz. 18.00  Europa

godz. 19.10  Debata o Themersonach z udziałem Adrianny Prodeus (autorka „Themersonowie. Szkice Biograficzne"), Wiktorii Szymańskiej (reżyserki dokumentu „Themerson&Themerson", Mateusza Wernera (filozof kultury i eseista) oraz znawców Themersonów Marcina Giżyckiego i Klary Kopcińskiej oraz Łukasza Ceranki ze studia Fixafilm.

Debatę będzie można również obejrzeć online w serwisie NINATEKA

godz. 20.30 pokaz dokumentu WIktorii Szymańskiej Themerson&Themerson z 2010 r.

Wydarzenie otwarte | Bezpłatne wejściówki do odbioru w kasie kina w dniu wydarzenia.


Europa Stefana i Franciszki Themersonów, Warszawa, 1931–1932.

Film powstał w oparciu o futurystyczny poemat Anatola Sterna pt. Europa, opublikowany w 1929 r.

Film czarno-biały, niemy, 35 mm, 15 minut, 18 kl./s.

W 1940 r. skradziony przez nazistów z laboratorium filmowego Vitfer w Paryżu, w 2019 r. odnaleziony przez Instytut Pileckiego w Bundesarchiv w Berlinie.

Europa była pierwszym polskim filmem awangardowym. Ta historia ma prawie sto lat, a wszystko zaczęło się w Polsce.

W 1925 r. w piśmie „Reflektor” ukazał się futurystyczny poemat Anatola Sterna pt. Europa. Była to jego pierwsza publikacja. Później przedrukowano go również w innych pismach, a w 1929 r. ukazał się jako książka zaprojektowana przez dwoje artystów awangardowych, Mieczysława Szczukę i Teresę Żarnower. Treść poematu została odzwierciedlona w warstwie graficznej.

Poemat opowiadał o kryzysie społecznym i utracie sprawiedliwości moralnej, a także ukazywał Europę na skraju przepaści. Stern nazywał go „suchą kroniką tragedii, nieszczęścia, mądrości i nikczemności Europy”.

Stefan i Franciszka Themersonowie nakręcili film na podstawie poematu, przekładając jego słowa na język ruchomych obrazów, w których wykorzystali fotogramy i kolaże. Krótkometrażowy, niemy i czarno-biały film powstał w latach 1931–1932 w Warszawie, a konkretnie w sypialni Themersonów w ich mieszkaniu na ul. Królewskiej. Film na ekranie budził równie wiele emocji, co poemat na kartach książki.

Europa była pierwszym filmem Themersonów. Gdy w 1938 r. przeprowadzili się do Paryża, by tam kontynuować swoją pracę, zabrali ze sobą Europę i pozostałe filmy. W 1940 r., około sześć miesięcy po wybuchu II wojny światowej, Stefan zdeponował wszystkie pięć filmów Themersonów w laboratorium filmowym Vitfer w Paryżu, skąd wykradli je naziści. Po raz ostatni Europa była wyświetlana w Polsce we wczesnych latach 30.

W Londynie, gdzie Franciszka znalazła się w 1940, a Stefan w 1942 r., Themersonowie nakręcili jeszcze dwa filmy. Kontynuowali też swoją pracę w innych obszarach: Franciszka malowała, rysowała i tworzyła projekty graficzne dla teatru i do publikacji, a Stefan pisał powieści, wiersze i eseje.

W 1948 r. otworzyli swoje wydawnictwo – Gaberbocchus Press – i w 1962 r. opublikowali angielskie wydanie Europy: nieco mniejsze od oryginału facsimile. Tekst poematu został opatrzony przedmową Oswella Blakestona i wstępem Michaela Horovitza, a autorami przekładu byli Stefan Themerson i Michael Horovitz. Na końcu publikacji umieszczono również ocalałe fotosy z filmu i niektóre z recenzji filmu z początku lat 30.

Na tym nie kończy się historia Europy. W 1983 r., we współpracy z London Film Makers Co-op, Stefan Themerson stworzył 9-minutową rekonstrukcję filmu na slajdach, z dźwiękiem na taśmie, wykorzystując ocalałe fotosy z filmu. Angielski tekst poematu czyta w tej wersji John Claus.

W 1988 r., roku śmierci Franciszki i Stefana, Piotr Zarębski nakręcił Europę II, na temat której korespondował wcześniej ze Stefanem.

Kolejnym wydarzeniem w historii Europy było odnalezienie oryginału filmu w berlińskim Bundesarchiv, czego dokonał w 2019 r. Instytut Pileckiego.

Na zlecenie Themerson Estate, spadkobierców dorobku twórczego pary artystów, w 2021 roku film został cyfrowo zrekonstruowany w rozdzielczości 2K w warszawskim studiu postprodukcji FIXAFILM. Rekonstrukcja cyfrowa materiału polegała przede wszystkim na usunięciu defektów widocznych na taśmie, wynikających z upływu czasu lub ograniczeń ówczesnej technologii.

Instytut Pileckiego

Dzięki najnowszym przedsięwzięciom badawczym Instytutu Pileckiego – utworzonego w 2018 r. w Warszawie, od 2019 r. z oddziałem w Berlinie – udało się odnaleźć w niemieckich archiwach awangardową Europę Franciszki i Stefana Themersonów. Odkrycie tej perły polskiej i europejskiej kultury było możliwe dzięki badaniom archiwalnym, które Instytut Pileckiego prowadzi we współpracy z niemieckimi Archiwami Federalnymi (Bundesarchiv), a także dzięki prowadzonemu przez instytut projektowi digitalizacji dokumentów i innych materiałów archiwalnych. Instytut Pileckiego to instytucja badawcza powołana w celu prowadzenia międzynarodowych badań nad historią XX wieku i ułatwiania dostępu do źródeł archiwalnych.

https://instytutpileckiego.pl/en

Themerson Estate

Fundacja Themerson Estate powstała wkrótce po śmierci Themersonów w 1988 r. Jej założycielami są Jasia Reichardt i Nick Wadley. Niedawno fundacja wydała pierwszą monografię poświęconą dorobkowi Franciszki, która jest dostępna w dystrybucji Idea Books:

https://www.ideabooks.nl/9781916247406-franciszka-themerson

Fundacja pracuje również nad trzytomową edycją Archiwum Themersonów, dostępnego obecnie w Bibliotece Narodowej w Warszawie, oraz nad monografią poświęconą Stefanowi Themersonowi, która ma się ukazać pod koniec roku.

Instytut Pileckiego odnalazł w niemieckim Bundesarchiv uznany dotąd za zaginiony film „Europa” Franciszki i Stefana Themersonów, światowej sławy artystów awangardowych, działających do 1937 roku w Polsce, a następnie na emigracji. Film, o którym krążyły legendy, powstał w latach 1931-1932 w oparciu o poemat Anatola Sterna „Europa”, jedno z najważniejszych dzieł międzywojennej awangardy literackiej.

W kwietniu tego roku berliński oddział Instytutu Pileckiego zaczął poszukiwania filmów znajdujących się na liście zaginionych polskich produkcji (głównie dokumentalnych). „Europę” odnaleziono w cyfrowym katalogu Bundesarchiv. – Początkowo myśleliśmy, że to pomyłka, ponieważ film przez dziesiątki lat był uważany za zaginiony. Jak to możliwe, że nikt tego wcześniej nie sprawdził? – mówi Anna Bobczuk, archiwistka Instytutu Pileckiego.

Film został zweryfikowany na podstawie scenariusza i zachowanych zdjęć. – Nawiązaliśmy kontakt ze spadkobierczynią Themersonów, Jasią Reichardt, która wyraziła zgodę na jego digitalizację (standardowa procedura w Bundesarchiv). Obecnie jesteśmy w stałym kontakcie i planujemy wspólne pokazy filmu wczesną wiosną 2020. – tłumaczy Hanna Radziejowska, kierowniczka berlińskiego oddziału Instytutu Pileckiego.

Najstarszy egzemplarz filmu, którym dysponuje Bundesarchiv to kopia z 1966 roku, wykonana przez archiwum państwowe NRD. Kopia celulozowa została prawdopodobnie zniszczona jako łatwopalna. Film trafił do archiwum już podczas wojny – został opisany w papierowym katalogu z lat 40. jako „surrealistyczny film propagandowy”.

Dalsze poszukiwania trwają. Polegają na mozolnym przeglądaniu cyfrowych baz danych i papierowych katalogów. Wciąż jest szansa na znalezienie innych filmów, ukrytych pod innymi tytułami lub niemieckich filmów dokumentujących zdarzenia w Polsce – dodaje Hanna Radziejowska.

O filmie „Europa” Themersonów

Film zaginął w zawierusze wojennej. Sam Stefan Themerson mówił o nim, że „prawie na pewno nie istnieje”. Negatyw miał znajdować się w Warszawie na ul. Królewskiej w domu, który spłonął, a kopia w laboratorium w Paryżu, z którego Niemcy wszystko wywieźli.

Zaginione dzieło wzbudzało tak wielkie zainteresowanie, że na początku lat ‘70 XX. wieku Themersonowie odtworzyli listę montażową filmu, a kilkanaście lat później Piotr Zarębski, operator i reżyser związany wówczas z Wytwórnią Filmów Oświatowych dokonał ponownej ekranizacji utworu. Teraz, dzięki pracom archiwalnym Instytutu Pileckiego w Niemczech, wreszcie można będzie obejrzeć legendarny oryginał.

Różnorakie zabiegi reżyserskie, takie jak wykorzystywanie odwróconych zdjęć poklatkowych, negatywów, zdjęć archiwalnych, animacji przedmiotów i wielokrotnej ekspozycji czynią z „Europy” dzieło wyraziście reprezentujące awangardę artystyczną lat 20. Nic dziwnego: Franciszka i Stefan Themerson byli czołowymi postaciami polskiej awangardy międzywojennej, twórcami oryginalnej koncepcji filmu eksperymentalnego, który, jak pisał Paweł Polit, „łączył poetykę i surrealizm fotomontażu z lirycznym wymiarem kadru filmowego”.

Oprócz warstwy estetycznej ważną rolę odgrywa w filmie również wymiar społeczno-polityczny. Autorzy trafnie przeczuwali pojawiające się na horyzoncie przyszłe kataklizmy związane z totalitaryzmem. W Trzeciej Rzeszy film doczekał się wymownej recenzji, w której określono go jako „propagandowy”.


Galeria